Bela Bartok: Twórca muzyki XX wieku i badacz folkloru

0

Béla Bartók, urodzony 25 marca 1881 roku, zmarł 26 września 1945 roku w Nowym Jorku, w wieku 64 lat. Był on monumentalną postacią w historii muzyki XX wieku, wszechstronnym kompozytorem, wirtuozem pianina i pionierem etnomuzykologii, którego twórczość stanowi fundament narodowej tożsamości muzycznej Węgier. Mimo że nigdy nie poczuł się w Stanach Zjednoczonych w pełni jak w domu, jego ostatnie lata były tam okresem intensywnej pracy twórczej i naukowej. Niedługo przed śmiercią, w 1945 roku, Béla Bartók uzyskał obywatelstwo amerykańskie.

Najważniejsze fakty:

• Wiek: Na wrzesień 1945 roku miał 64 lata.
• Żona/Mąż: Marta Ziegler (pierwsza żona), Ditta Pásztory (druga żona).
• Dzieci: syn Béla Bartók Jr. (z pierwszego małżeństwa).
• Zawód: Kompozytor, pianista, etnomuzykolog.
• Główne osiągnięcie: Stworzenie unikalnego stylu muzycznego opartego na folklorze, zrewolucjonizowanie etnomuzykologii i skomponowanie dzieł takich jak „Muzyka na instrumenty strunowe, perkusję i celestę” oraz sześć kwartetów smyczkowych.

Podstawowe informacje biograficzne

Pełne nazwisko artysty w zapisie węgierskim to Bartók Béla Viktor János. Béla Bartók urodził się 25 marca 1881 roku w mieście Nagyszentmiklós, które w ówczesnym Królestwie Węgier było ważnym ośrodkiem kulturalnym. Obecnie miejscowość ta znajduje się na terytorium Rumunii i nosi nazwę Sânnicolau Mare. To właśnie to miejsce, będące tyglem kultur, mogło mieć wpływ na jego późniejsze zainteresowania muzyką ludową różnych narodów.

Bartók jest powszechnie uznawany za jednego z najważniejszych kompozytorów XX wieku, a wraz z Franzem Lisztem dzierży tytuł najwybitniejszego kompozytora w historii Węgier. Jego dzieła stanowią fundament narodowej tożsamości muzycznej tego kraju, a jego wkład w rozwój muzyki narodowej jest nieoceniony. Wpływ jego stylu, inspirowanego autentycznym folklorem, wykracza jednak daleko poza granice Węgier.

Choć Béla Bartók jest przede wszystkim znany jako kompozytor, jego działalność artystyczna i naukowa była znacznie szersza. Był on również wirtuozem pianina, a jego umiejętności wykonawcze często wzbogacały jego kompozycje. Co więcej, Bartók był pionierem etnomuzykologii. Jego działalność naukowa, polegająca na analitycznym badaniu muzyki ludowej, położyła podwaliny pod współczesną muzykologię porównawczą. To połączenie wrażliwości artystycznej z naukowym rygorem uczyniło go postacią wyjątkową.

Kompozytor zmarł 26 września 1945 roku w Nowym Jorku. Okoliczności jego śmierci miały miejsce w trudnym dla niego okresie emigracji.

Rodzina i życie prywatne

Życie młodego Béli Bartóka zostało naznaczone tragedią w 1888 roku, kiedy to zmarł jego ojciec, również noszący imię Béla. Ojciec kompozytora pełnił funkcję dyrektora szkoły rolniczej. Ta nagła strata wstrząsnęła rodziną i zmusiła siedmioletniego wówczas chłopca, jego siostrę Erzsébet oraz matkę do częstych przeprowadzek, co z pewnością wpłynęło na jego wczesne doświadczenia życiowe i poczucie stabilności.

W 1909 roku, mając 28 lat, Bartók poślubił Martę Ziegler, która miała wówczas zaledwie 16 lat. Ich związek małżeński trwał blisko 15 lat, stanowiąc ważny etap w jego życiu osobistym. Z tego związku narodził się syn, Béla Bartók Jr.

Zaledwie dwa miesiące po rozwodzie z Martą Ziegler, w 1923 roku, 42-letni Béla Bartók ożenił się ponownie. Jego drugą żoną została Ditta Pásztory, jego studentka pianina, która miała wówczas 19 lat. Oświadczyny miały miejsce zaledwie dziesięć dni przed ślubem, co świadczy o burzliwym i pełnym emocji charakterze tego związku. Ditta Pásztory stała się jego towarzyszką życia i często inspirowała go w jego twórczości.

Choć Béla Bartók został wychowany w wierze katolickiej, jego światopogląd ewoluował wraz z wiekiem. We wczesnej dorosłości stał się ateistą, kwestionując dogmaty religijne. W 1916 roku dokonał publicznego przejścia na unitarianizm, wyznanie o bardziej liberalnym charakterze, które akcentowało wolność sumienia i rozumowe podejście do wiary. Ta zmiana światopoglądowa mogła mieć wpływ na jego niezależność myślenia i otwartość na nowe idee, również w sferze sztuki.

Muzyka i etnomuzykologia

Béla Bartók wykazywał talent muzyczny od niemowlęctwa. Już w wieku niemowlęcym potrafił odróżniać rytmy taneczne, zanim jeszcze nauczył się mówić pełnymi zdaniami. Jego rozwój muzyczny był błyskawiczny – w wieku 4 lat grał już 40 utworów na pianinie, a swój pierwszy publiczny koncert dał jako 11-latek. Te wczesne przejawy geniuszu zapowiadały jego przyszłą wielkość jako kompozytora i pianisty.

Punktem zwrotnym w karierze Bartóka okazał się rok 1904. Po usłyszeniu niani Lidi Dósy śpiewającej pieśni z Siedmiogrodu, Bartók poświęcił się badaniu folkloru z niespotykaną dotąd pasją. Wraz ze swoim bliskim przyjacielem i współpracownikiem, Zoltánem Kodályem, udowodnił, że prawdziwa muzyka węgierska opiera się na skalach pentatonicznych, a nie na popularnych wówczas stylizacjach cygańskich. Ich badania miały fundamentalne znaczenie dla rozwoju węgierskiej muzyki narodowej.

Béla Bartók był jednym z najwybitniejszych kolekcjonerów terenowych pierwszej połowy XX wieku. Jego podejście do zbierania materiałów folklorystycznych było innowacyjne. Wykorzystywał fonograf do precyzyjnego i obiektywnego rejestrowania pieśni ludowych, co pozwalało na zachowanie ich autentyczności. Dokumentował muzykę nie tylko węgierską, ale także słowacką, rumuńską, bułgarską, a nawet algierską (w 1913 roku) i turecką (w 1936 roku). Te ekspedycje i nagrania stanowią bezcenne źródło wiedzy o muzycznych tradycjach Europy i poza nią.

W dorobku kompozytorskim Bartóka znajdują się dzieła o doniosłym znaczeniu. Jest on autorem swojej jedynej opery, „Zamek Sinobrodego” (1911), która początkowo została odrzucona w konkursie jako nienadająca się na scenę. Mimo to, opera ta jest dziś uważana za arcydzieło. Stworzył także głośne balety: „Drewniany książę” oraz „Cudowny mandaryn”. Premiera tego drugiego była opóźniana ze względu na kontrowersyjną treść seksualną, co świadczy o odważnym podejściu Bartóka do tematów i formy.

Twórczość Béli Bartóka stanowi unikalną syntezę muzyki ludowej, elementów klasycyzmu i modernizmu. Jego dojrzały styl charakteryzuje się głęboką integracją autentycznych melodii ludowych z nowoczesnym językiem muzycznym. Do jego szczytowych osiągnięć należą dzieła takie jak „Muzyka na instrumenty strunowe, perkusję i celestę” (1936), „Koncert na orkiestrę” oraz cykl sześciu kwartetów smyczkowych, które są uznawane za jedne z najważniejszych dzieł gatunku w XX wieku.

Najważniejsze dzieła Béli Bartóka

• Opera: „Zamek Sinobrodego” (1911)
• Balety: „Drewniany książę”, „Cudowny mandaryn”
• Utwory orkiestrowe: „Muzyka na instrumenty strunowe, perkusję i celestę” (1936), „Koncert na orkiestrę”
• Cykl: Sześć kwartetów smyczkowych

Kariera i edukacja

W latach 1899–1903 Béla Bartók studiował w Królewskiej Akademii Muzycznej w Budapeszcie. Kształcił się pod okiem wybitnych pedagogów: Istvána Thomána, ucznia Ferenca Liszta, oraz Jánosa Koesslera. To właśnie w Akademii Muzycznej w Budapeszcie poznał Zoltána Kodálya, który stał się jego dozgonnym przyjacielem i partnerem w badaniach nad muzyką ludową. Ich współpraca była kluczowa dla rozwoju węgierskiej muzyki.

Przez wiele lat Béla Bartók pełnił funkcję profesora pianina w Akademii Muzycznej im. Liszta w Budapeszcie. Ta stabilna pozycja akademicka pozwalała mu na zrezygnowanie z męczących tras koncertowych, które mogłyby odrywać go od pracy kompozytorskiej i badawczej. Działalność pedagogiczna pozwoliła mu również na przekazywanie swojej wiedzy i pasji kolejnym pokoleniom muzyków.

Na wczesnym etapie swojej kariery artystycznej Béla Bartók był silnie inspirowany twórczością Richarda Straussa, którego dramatyzm i nowatorstwo wywarły na nim duże wrażenie. Później jego inspiracje skierowały się w stronę Claude’a Debussy’ego, którego nuty przywiózł mu z Paryża Zoltán Kodály. Ta ewolucja stylistyczna pokazuje otwartość Bartóka na różne prądy artystyczne i jego zdolność do syntezy odmiennych wpływów w swoim unikalnym języku muzycznym.

Sytuacja materialna

Wbrew powszechnym mitom, Béla Bartók nie umarł w nędzy, choć jego finanse w Stanach Zjednoczonych były niepewne. W USA otrzymywał stypendium badawcze z Columbia University, co zapewniało mu pewne środki do życia i możliwość kontynuowania pracy. Jego sytuacja materialna była jednak daleka od komfortowej, co podkreśla trudności emigracji.

Bartók był człowiekiem niezwykle dumnym i cenił sobie niezależność. Często odmawiał bezpośredniej pomocy finansowej od przyjaciół, akceptując jedynie wsparcie w formie zleceń artystycznych lub opieki medycznej opłacanej przez ASCAP (American Society of Composers, Authors and Publishers). Ta postawa świadczy o jego silnym charakterze i niechęci do bycia zależnym od innych, nawet w trudnych życiowych okolicznościach.

Kontrowersje i polityka

Béla Bartók był zagorzałym przeciwnikiem nazizmu i sojuszu Węgier z Osią. Po dojściu Hitlera do władzy w 1933 roku odmówił koncertowania w Niemczech i zerwał współpracę z tamtejszym wydawcą muzycznym. Jego postawa polityczna była wyrazem sprzeciwu wobec totalitarnych ideologii i obrony wartości humanistycznych.

W swoim testamencie z 1940 roku Béla Bartók zawarł niezwykłe zastrzeżenie. Zgodnie z jego wolą, żadna ulica ani plac na Węgrzech nie mogą nosić jego imienia tak długo, jak długo istnieją tam miejsca nazwane na cześć Hitlera lub Mussoliniiego. Ten zapis jest potężnym świadectwem jego antyfaszystowskich przekonań i niechęci do reżimów totalitarnych.

Po rewolucji 1919 roku reżim Horthy’ego wywierał na Bartóka naciski, by usunął nazwisko librecisty Béli Balázsa z opery „Zamek Sinobrodego”. Powodem było pochodzenie Balázsa, który był pochodzenia żydowskiego i znajdował się na czarnej liście reżimu. Bartók odmówił spełnienia tego żądania, broniąc swojego współpracownika i artystycznej integralności dzieła.

Warto wiedzieć: Mimo nacisków politycznych i cenzury, dzieła takie jak „Zamek Sinobrodego” przetrwały próbę czasu, stając się symbolami niezłomności artystycznej.

Ciekawostki

Poza muzyką, największą pasją Béli Bartóka była przyroda, a w szczególności kolekcjonowanie owadów. Posiadał ogromną kolekcję okazów, która świadczy o jego głębokim zainteresowaniu światem naturalnym. Ta pasja, choć odległa od muzyki, pokazuje Bartóka jako człowieka o wszechstronnych zainteresowaniach i wrażliwości na piękno otaczającego świata.

Podczas wizyty w Barcelonie w 1927 roku Béla Bartók zachwycił się tradycyjnym tańcem sardana. Jego naukowe podejście do sztuki objawiło się również w tym przypadku – zbierał szczegółowe dane techniczne na temat budowy lokalnych instrumentów dętych, co świadczy o jego dociekliwości i chęci zrozumienia mechanizmów dźwięku i jego wytwarzania.

Chronologia życia i kariery Béli Bartóka

Béla Bartók, poprzez swoje pionierskie badania nad folklorem i unikalną syntezę muzyki ludowej z nowoczesnym językiem artystycznym, nie tylko wzbogacił muzykę XX wieku, ale także na zawsze odcisnął swoje piętno na węgierskiej tożsamości muzycznej, inspirując kolejne pokolenia do odkrywania piękna w autentycznych korzeniach kultury.

Często Zadawane Pytania (FAQ)

Źródła:
https://en.wikipedia.org/wiki/B%C3%A9la_Bart%C3%B3k