Jerzy Fryderyk Haendel: Kompozytor, który podbił Londyn i świat

0

Jerzy Fryderyk Händel, urodzony 23 lutego 1685 roku, to jeden z najwybitniejszych kompozytorów epoki baroku, który na trwałe wpisał się w historię muzyki. Choć nigdy się nie ożenił ani nie założył rodziny, jego życie było ściśle związane z twórczością muzyczną, a jego dzieła do dziś poruszają słuchaczy na całym świecie. Po uzyskaniu brytyjskiego obywatelstwa w 1727 roku, stał się uznanym kompozytorem narodowym Wielkiej Brytanii, choć jego korzenie tkwiły w niemieckim Halle.

Najważniejsze fakty:

• Wiek: Na czerwiec 2024 roku Jerzy Fryderyk Händel miałby 339 lat.
• Żona/Mąż: Nie dotyczy.
• Dzieci: Nie dotyczy.
• Zawód: Kompozytor, organista.
• Główne osiągnięcie: Stworzenie monumentalnych dzieł epoki baroku, w tym oratorium „Mesjasz” i opery takie jak „Juliusz Cezar w Egipcie”, które wywarły ogromny wpływ na rozwój muzyki europejskiej.

Podstawowe informacje o Jerzym Fryderyku Händlu

Dane biograficzne

Georg Friedrich Händel, znany również jako George Frideric Handel w wersji angielskiej, a w Polsce jako Jerzy Fryderyk Händel, przyszedł na świat 23 lutego 1685 roku w niemieckim mieście Halle, wówczas części Brandenburgii-Prus. Jego życie zakończyło się 14 kwietnia 1759 roku w Londynie, w dzień Wielkiej Soboty. Został pochowany w prestiżowym Opactwie Westminsterskim, a jego ceremonia pogrzebowa zgromadziła około 3000 żałobników, co świadczy o ogromnym szacunku, jakim darzono kompozytora. W 2026 roku minie dokładnie 341 lat od jego narodzin.

Tożsamość narodowa i naturalizacja

Choć Händel urodził się jako Niemiec, jego losy związały się nierozerwalnie z Wielką Brytanią. W 1727 roku uzyskał oficjalnie brytyjskie obywatelstwo dzięki aktowi naturalizacji podpisanemu przez króla Jerzego I. Ten akt pozwolił mu na pełną integrację ze społeczeństwem brytyjskim i umocnił jego pozycję jako jednego z czołowych twórców muzycznych na Wyspach. Obecnie jest powszechnie uznawany za brytyjskiego kompozytora narodowego.

Warianty imienia i nazwiska

Imię i nazwisko kompozytora występują w kilku wariantach, odzwierciedlających jego niemieckie korzenie i późniejsze życie w Anglii. Najczęściej spotykane formy to niemiecka Georg Friedrich Händel, angielska George Frideric Handel oraz polska Jerzy Fryderyk Händel. Te różnice w zapisie nazwy wskazują na międzynarodowy charakter jego twórczości i wpływu.

Śmierć i miejsce pochówku

Jerzy Fryderyk Händel zmarł w Londynie 14 kwietnia 1759 roku, w dzień Wielkiej Soboty. Jego doczesne szczątki spoczęły w Opactwie Westminsterskim, jednym z najbardziej znaczących miejsc pochówku brytyjskich monarchów i wybitnych osobistości. Pogrzeb kompozytora był wydarzeniem na wielką skalę, gromadzącym około 3000 osób, co podkreślało jego wyjątkową pozycję w społeczeństwie. Został pochowany 20 kwietnia 1759 roku, sześć dni po śmierci.

Życie osobiste Jerzego Fryderyka Händla

Pochodzenie rodzinne i wczesne lata

Händel przyszedł na świat w rodzinie, która nie miała tradycji muzycznych. Jego ojciec, Georg Händel, był cyrulikiem i początkowo nie przychylał się do zainteresowań syna muzyką, preferując dla niego karierę prawniczą. Ojciec kompozytora ożenił się ponownie w wieku sześćdziesięciu lat ze znacznie młodszą kobietą, z którą doczekał się czworga dzieci, w tym Georga Friedricha. Pomimo początkowego braku wsparcia, talent młodego Händla okazał się silniejszy od rodzinnych preferencji.

Stan cywilny i życie prywatne

Mimo swojej wielkiej sławy i wysokiej pozycji społecznej, Jerzy Fryderyk Händel nigdy się nie ożenił i nie założył własnej rodziny. Jego życie prywatne pozostawało w sferze domysłów, jednak podkreśla się jego zamiłowanie do dobrego jedzenia oraz wina. Choć nie miał potomstwa, jego dzieła stały się jego trwałym dziedzictwem.

Sąsiedztwo w Londynie

Od 1724 roku aż do swojej śmierci, Händel mieszkał przy Brook Street 25 w Londynie. To właśnie w tym domu, który zachował się do dziś, tworzył swoje największe dzieła. Ciekawostką historyczną jest fakt, że w 1969 roku, niemal dwa stulecia po śmierci kompozytora, pod numerem 23 przy tej samej ulicy zamieszkał słynny muzyk rockowy Jimi Hendrix, tworząc niecodzienne skojarzenie między dwoma artystami o odmiennych epokach i stylach.

Edukacja i początki kariery muzycznej

Potajemna nauka gry i wpływ lokalnego władcy

Pierwsze kroki w świecie muzyki młody Händel stawiał w tajemnicy. Według pierwszej biografii autorstwa Johna Mainwaringa, chłopiec potajemnie ćwiczył grę na klawikordzie na strychu rodzinnego domu, co świadczy o jego ogromnej pasji i determinacji. Edukacja muzyczna Händla nabrała tempa dzięki interwencji lokalnego władcy, na którym ogromne wrażenie zrobiła gra chłopca na organach. To właśnie ten władca wsparł jego rozwój artystyczny.

Studia prawnicze i rezygnacja

Zgodnie z obietnicą daną ojcu, Jerzy Fryderyk Händel rozpoczął w 1702 roku studia prawnicze na Uniwersytecie w Halle. Jednakże, jego serce biło mocniej do muzyki. Po pewnym czasie zrezygnował z kariery prawniczej, aby całkowicie poświęcić się swojej prawdziwej pasji, co okazało się kluczową decyzją dla historii muzyki.

Pierwszy nauczyciel i mentor

Od 1696 roku gry na organach uczył go Friedrich Wilhelm Zachau, ceniony organista i kompozytor. Pod okiem Zachaua Händel zdobywał niezbędne szlify, co zaowocowało jego mianowaniem na stanowisko organisty w katedrze w Halle w 1702 roku. Ta wczesna posada dowodziła jego wyjątkowych umiejętności i talentu już w młodym wieku.

Znajomość z Telemannem

W 1701 roku Händel poznał Georga Philippa Telemanna, jednego z najwybitniejszych kompozytorów niemieckich epoki baroku. Ta wieloletnia przyjaźń miała kluczowe znaczenie dla rozwoju artystycznego Händla. To właśnie dzięki Telemannowi Händel zainteresował się operą, gatunkiem, który wkrótce stał się jednym z głównych filarów jego kariery.

Muzyka i kariera zawodowa

Okres hamburski i debiut operowy

W latach 1704–1706 Händel przebywał w Hamburgu, który był wówczas ważnym ośrodkiem życia operowego w Niemczech. Pracował tam jako skrzypek i klawesynista w Oper am Gänsemarkt. Jego debiut operowy nastąpił w 1705 roku, kiedy to wystawiono jego pierwszą operę, „Almira”. Dzieło to odniosło wielki sukces, doczekując się 20 powtórzeń, co zapoczątkowało jego błyskotliwą karierę operową.

Włoska podróż i sukcesy operowe

W latach 1706–1710 Händel odbył czteroletnią podróż do Włoch, kolebki opery. Tam poznał i nawiązał kontakty z takimi mistrzami jak Arcangelo Corelli czy Domenico Scarlatti. Podczas pobytu we Włoszech odniósł znaczące sukcesy, komponując i wystawiając opery „Rodrigo” oraz „Agrippina”. Szczególnie opera „Agrippina” cieszyła się ogromnym powodzeniem, doczekując się aż 27 wystawień z rzędu w Wenecji.

Służba u elektora Hanoweru i osiedlenie się w Anglii

W 1710 roku Händel objął stanowisko muzyka na dworze Jerzego Ludwika, elektora Hanoweru. Ta posada, choć prestiżowa, była jedynie etapem przejściowym. Warunki zatrudnienia pozwalały mu na długie wyjazdy zagraniczne, co ostatecznie doprowadziło do jego osiedlenia się w Anglii w 1712 roku. Tam też jego kariera nabrała tempa, a on sam stał się kluczową postacią brytyjskiego życia muzycznego.

Royal Academy of Music i triumfy operowe

W 1719 roku Händel został „mistrzem orkiestry” w nowo założonej Royal Academy of Music. Lata 20. XVIII wieku były okresem jego największych triumfów operowych. W tym czasie skomponował szereg dzieł, w tym niezwykle popularnego „Juliusza Cezara w Egipcie”, które umocniły jego pozycję jako wiodącego kompozytora operowego w Londynie. Wśród kluczowych dzieł operowych tego okresu znajduje się również „Tamerlano”.

Przejście od opery do oratorium

W latach 40. XVIII wieku nastąpiło znaczące przesunięcie w twórczości Händla. Kompozytor całkowicie zrezygnował z komponowania oper na rzecz oratoriów w języku angielskim. Ta zmiana była podyktowana również gustami londyńskiej publiczności, która zaczęła cenić oratoria wyżej od oper. Przejście to otworzyło nowy rozdział w jego karierze i pozwoliło na eksplorację nowych form wyrazu muzycznego.

Najsłynniejsze oratorium: „Mesjasz”

Najbardziej znanym oratorium Jerzego Fryderyka Händla jest bez wątpienia „Mesjasz”, którego premiera miała miejsce w Dublinie w 1742 roku. Rok później, w 1743 roku, odbyło się premierowe wystawienie tego dzieła w Londynie. Z utworem tym wiąże się tradycja wstawania podczas wykonywania słynnego chóru „Hallelujah”, zapoczątkowana, jak się przypuszcza, przez samego króla Jerzego II. Dzieło to, wraz z innymi oratoriami Händla, stanowi szczytowe osiągnięcie kompozytora w tym gatunku.

Muzyka okolicznościowa na zamówienie dworu

Händel był również autorem wielkich dzieł na zamówienie dworu królewskiego. Do najbardziej znanych należą „Water Music” (1717), wykonywana na barce na Tamizie podczas królewskich uroczystości, oraz „Muzyka dla Królewskich Ogni Sztucznych” (1749), skomponowana z okazji podpisania traktatu w Akwizgranie. Dzieła te, wykonywane w plenerze, charakteryzowały się znacznym rozbudowaniem sekcji instrumentów dętych, co pozwalało na uzyskanie potężnego brzmienia.

Innowacje w instrumentacji

Kompozytor nie bał się eksperymentować z instrumentacją, wprowadzając do swoich dzieł nowe brzmienia i efekty. W oratorium „Saul” użył rzadko spotykanego carillonu, a w operze „Juliusz Cezar w Egipcie” wprowadził harfy i mandoliny, wzbogacając paletę dźwiękową swoich kompozycji. Te innowacje świadczą o jego artystycznej odwadze i dążeniu do poszerzania granic muzycznych możliwości.

Filantropia i osobowość Jerzego Fryderyka Händla

Działalność charytatywna i hojność

Jerzy Fryderyk Händel był znany ze swojej hojności i aktywnej działalności dobroczynnej. Często wykorzystywał swoje koncerty i wystawienia dzieł do zbierania funduszy na cele charytatywne, wspierając między innymi przytułki i szpitale. Jego zaangażowanie społeczne podkreślało jego szlachetność i troskę o potrzebujących.

Poczucie humoru i charakter

Współcześni zapamiętali Händla jako człowieka obdarzonego dużym poczuciem humoru, co stanowiło ciekawy kontrast z powagą i monumentalnością niektórych jego dzieł sakralnych. Posiadał również pewien dystans do innych artystów, czego przykładem jest jego prywatne kpienie z braku umiejętności technicznych Glucka, którego porównywał do swojego kucharza, Gustava Waltza, pod względem znajomości kontrapunktu.

Zdrowie i wyzwania życiowe

Paraliż i terapia w Akwizgranie

W kwietniu 1737 roku Händel doznał paraliżu prawej ręki, co uniemożliwiło mu dalszą grę na instrumentach. Skuteczną pomoc przyniosła mu dopiero kuracja w wodach termalnych w Akwizgranie, która pozwoliła mu odzyskać sprawność i kontynuować pracę twórczą.

Postępująca ślepota i nieudane operacje

Pod koniec życia kompozytor zmagał się z postępującą ślepotą. W 1751 roku, podczas pisania oratorium „Jefte”, stracił wzrok w lewym oku. Mimo operacji przeprowadzonych przez słynnego okulistę Johna Taylora, który leczył również Jana Sebastiana Bacha, w 1752 roku Händel całkowicie oślepł. Lekarze, w tym William Bromfield, bezskutecznie próbowali ratować jego wzrok.

Kontrowersje i skandale

Pojedynek na szpady z Johannem Matthesonem

W 1704 roku Händel był uczestnikiem krwawego sporu z Johannem Matthesonem. Konflikt ten omal nie zakończył się tragicznie dla młodego kompozytora. Händel ocalał tylko dlatego, że szpada Matthesona zatrzymała się na mosiężnym guziku jego surduta, co uratowało mu życie. Ten incydent pokazuje, że życie młodego Händla nie było pozbawione dramatycznych wydarzeń.

Rywalizacja z innymi kompozytorami i towarzystwami muzycznymi

Kariera Händla w Londynie była naznaczona silną konkurencją. Szczególnie dotkliwa była rywalizacja z „Operą of the Nobility”, towarzystwem wspieranym przez księcia Walii, Fryderyka Ludwika, które stanowiło bezpośrednią konkurencję dla jego własnych przedsięwzięć operowych. Ta konkurencja, choć stresująca, z pewnością stymulowała go do tworzenia jeszcze lepszych dzieł.

Zarzuty o plagiaty i zapożyczenia

Händel często wykorzystywał w swoich dziełach fragmenty utworów innych kompozytorów, co budziło kontrowersje. Zarzuty o plagiaty i zapożyczenia dotyczyły dosłowności niektórych cytatów, jednakże, w kontekście praktyk kompozytorskich epoki baroku, takie zjawisko nie było niczym niezwykłym. Jego twórczość, choć inspirowana, była unikalna w swojej syntezie.

Konflikt z Kościołem w sprawie wystawiania tekstów biblijnych

Niektóre oratoria Händla, takie jak „Mesjasz” i „Izrael w Egipcie”, spotkały się z krytyką środowisk protestanckich. Zarzucano im niestosowne wystawianie tekstów biblijnych w teatrach, które uważano za miejsce rozrywki, a nie sacrum. Te kontrowersje pokazują napięcia między świecką a religijną sferą sztuki w tamtych czasach.

Ciekawostki i dziedzictwo

Hymn Ligi Mistrzów

Oficjalny hymn Ligi Mistrzów UEFA, najpopularniejszych rozgrywek piłkarskich na świecie, jest adaptacją kantaty koronacyjnej Händla „Zadok the Priest”. Utwór ten, wykonany w 1992 roku przez Tony’ego Brittena, zyskał nowe życie i stał się rozpoznawalnym symbolem sportowych emocji, dowodząc uniwersalności muzyki Händla.

Opinie i hołdy innych kompozytorów

Wielkość talentu Händla była doceniana przez jego następców. Wolfgang Amadeus Mozart powiedział o nim: „Kiedy chce, uderza niczym grom”, podkreślając jego umiejętność wywoływania potężnych efektów emocjonalnych w muzyce. Z kolei Ludwig van Beethoven uważał Händla za największego kompozytora w historii i deklarował, że chętnie uklęknąłby przy jego grobie, co świadczy o głębokim szacunku, jakim darzyli go następcy.

Kulinarna anegdota o Glucku

Händel, znany ze swojego poczucia humoru, prywatnie kpił z braku umiejętności technicznych Christopha Willibalda Glucka. Twierdził, że Gluck zna się na kontrapunkcie nie lepiej niż jego kucharz, Gustavus Waltz, co pokazuje jego krytyczny, choć często dowcipny, stosunek do innych artystów.

Wpływ Reinharda Keisera

Podczas swojego pobytu w Hamburgu, Händel czerpał inspiracje z twórczości Reinharda Keisera, innego ważnego kompozytora operowego tamtego okresu. Praca w Oper am Gänsemarkt stanowiła dla niego cenne doświadczenie, kształtujące jego własny styl kompozytorski.

Sukces opery „Agrippina”

Jak wspomniano wcześniej, opera „Agrippina” odniesiona podczas pobytu Händla we Włoszech niezwykły sukces, doczekując się aż 27 wystawień z rzędu w Wenecji. Ten fakt podkreśla, jak szybko młody kompozytor zdobywał uznanie na międzynarodowej scenie muzycznej.

Dogodne warunki w Hanowerze

Stanowisko muzyka na dworze elektora Hanoweru, Jerzego Ludwika, oferowało Händlowi dogodne warunki, które pozwoliły mu na długie wyjazdy zagraniczne, w tym do Anglii. Elastyczność kontraktu była kluczowa dla jego późniejszego osiedlenia się w Londynie i rozwoju kariery.

Instrumenty dęte

W dziełach plenerowych, takich jak „Muzyka dla Królewskich Ogni Sztucznych”, Händel znacząco rozbudował sekcję instrumentów dętych, co pozwalało na uzyskanie potężnego i bogatego brzmienia, idealnego do oprawy uroczystości na świeżym powietrzu.

Data pogrzebu

Jerzy Fryderyk Händel został pochowany 20 kwietnia 1759 roku, sześć dni po swojej śmierci, co podkreśla uroczysty charakter ceremonii w Opactwie Westminsterskim.

Miejsce urodzenia

Halle, miasto urodzenia kompozytora, leżało wówczas w granicach Brandenburgii-Prus, co stanowi ważny kontekst geograficzny i polityczny jego wczesnych lat.

Akt naturalizacji

Dokument aktu naturalizacji, podpisany przez króla Jerzego I, był kluczowy dla pełnej integracji Händla z brytyjskim społeczeństwem i umocnił jego pozycję jako czołowego kompozytora na Wyspach.

Współczesna rocznica

W 2026 roku od narodzin Jerzego Fryderyka Händla minie dokładnie 341 lat, co świadczy o jego długowiecznej obecności w kanonie muzyki światowej.

Katedra w Halle

W 1702 roku Händel objął prestiżowe stanowisko organisty w katedrze w Halle, co było jego pierwszym ważnym krokiem w karierze muzycznej.

„Tamerlano”

„Tamerlano” to jedno z kluczowych dzieł operowych Händla, pochodzące z okresu jego największych triumfów w latach 20. XVIII wieku, kiedy to jego twórczość operowa cieszyła się ogromnym powodzeniem.

Premiera „Mesjasza” w Londynie

Premiera oratorium „Mesjasz” w Londynie odbyła się w 1743 roku, rok po jego sukcesie w Dublinie, co potwierdza rosnącą popularność tego dzieła wśród brytyjskiej publiczności.

Traktat w Akwizgranie

Z okazji podpisania traktatu w Akwizgranie powstała słynna „Muzyka dla Królewskich Ogni Sztucznych”, jedno z najbardziej widowiskowych dzieł Händla, skomponowane na specjalne zamówienie.

William Bromfield

William Bromfield był jednym z lekarzy, którzy bezskutecznie próbowali ratować wzrok kompozytora, co podkreśla tragiczny przebieg jego choroby.

Gustavus Waltz

Gustavus Waltz, kucharz Händla, stał się obiektem dowcipów kompozytora, który porównywał jego umiejętności techniczne w kontrapunkcie do posiadanych przez niego samych.

Kluczowe etapy kariery Jerzego Fryderyka Händla

Okresy twórczości

Kariera Jerzego Fryderyka Händla, obejmująca okres od końca XVII do połowy XVIII wieku, charakteryzuje się dynamicznym rozwojem i adaptacją do zmieniających się gustów muzycznych. Poniżej przedstawiono chronologiczne zestawienie kluczowych etapów jego artystycznej drogi:

• Okres hamburski (1704–1706): Praca jako skrzypek i klawesynista w Oper am Gänsemarkt.
• Podróż do Włoch (1706–1710): Sukcesy operowe i poznanie mistrzów włoskiej muzyki.
• Służba w Hanowerze (od 1710): Zatrudnienie na dworze elektora Jerzego Ludwika.
• Osiedlenie się w Anglii (od 1712): Rozpoczęcie kariery w Londynie.
• Royal Academy of Music (od 1719): Pełnienie funkcji „mistrza orkiestry”.
• Lata największych triumfów operowych (lata 20. XVIII wieku): Kompozycja i wystawienie dzieł takich jak „Juliusz Cezar w Egipcie”.
• Przejście do oratorium (lata 40. XVIII wieku): Skupienie się na tworzeniu oratoriów w języku angielskim.
• Ostatnia opera (1741): Kompozycja „Deidamia”.

Ważne dzieła Jerzego Fryderyka Händla

Twórczość Jerzego Fryderyka Händla obejmuje szeroki wachlarz gatunków, od monumentalnych oratoriów po lekkie utwory instrumentalne. Poniżej przedstawiono niektóre z jego najbardziej znaczących kompozycji:

• Opery: „Almira” (1705), „Rodrigo”, „Agrippina”, „Juliusz Cezar w Egipcie”, „Tamerlano”, „Deidamia” (ostatnia opera).
• Oratoria: „Mesjasz” (1742), „Izrael w Egipcie”, „Saul”, „Jefte”.
• Muzyka okolicznościowa: „Water Music” (1717), „Muzyka dla Królewskich Ogni Sztucznych” (1749).
• Kantaty: „Zadok the Priest”.

Warto wiedzieć: Oficjalny hymn Ligi Mistrzów UEFA jest adaptacją kantaty „Zadok the Priest” Händla.

Kontrowersje i wyzwania w życiu Händla

Życie Jerzego Fryderyka Händla, choć wypełnione sukcesami muzycznymi, nie było pozbawione trudności i kontrowersji. Kompozytor musiał stawić czoła zarówno osobistym problemom zdrowotnym, jak i zawodowym wyzwaniom.

• Konflikty i pojedynki: W 1704 roku doszło do krwawego sporu z Johannem Matthesonem, zakończonego pojedynkiem na szpady, z którego Händel wyszedł obronną ręką dzięki mosiężnemu guziku surduta.
• Rywalizacja zawodowa: Kariera w Londynie była naznaczona silną konkurencją, zwłaszcza ze strony „Opery of the Nobility”, wspieranej przez księcia Walii.
• Zarzuty o plagiaty: Händel był oskarżany o wykorzystywanie fragmentów utworów innych kompozytorów, co budziło kontrowersje.
• Konflikt z Kościołem: Oratoria takie jak „Mesjasz” spotkały się z krytyką środowisk protestanckich za wystawianie tekstów biblijnych w teatrach.
• Problemy zdrowotne: W 1737 roku doznał paraliżu prawej ręki, a pod koniec życia zmagał się z postępującą ślepotą, która doprowadziła do całkowitego zaślepienia w 1752 roku.

Dziedzictwo Jerzego Fryderyka Händla

Jerzy Fryderyk Händel pozostawił po sobie trwałe dziedzictwo, które inspiruje kolejne pokolenia muzyków i melomanów. Jego wpływ na muzykę jest nieoceniony, a jego dzieła są wciąż wykonywane i cenione na całym świecie. Doceniał go m.in. Wolfgang Amadeus Mozart, mówiąc o nim: „Kiedy chce, uderza niczym grom”. Z kolei Ludwig van Beethoven uważał go za największego kompozytora w historii.

Jerzy Fryderyk Händel, pomimo licznych wyzwań, zdołał stworzyć dzieła, które przetrwały wieki, przypominając o sile ludzkiego ducha i nieśmiertelności sztuki.

Często Zadawane Pytania (FAQ)

Źródła:
https://pl.wikipedia.org/wiki/Georg_Friedrich_H%C3%A4ndel