Thomas Jefferson: Życie, dziedzictwo i rola Ojca Założyciela

0

Thomas Jefferson, jeden z Ojców Założycieli Stanów Zjednoczonych, był postacią o niezwykłej wszechstronności: wybitnym mężem stanu, prawnikiem, architektem, filozofem i naukowcem. Na obecną chwilę (maj 2024) liczyłby 281 lat. Jako trzeci prezydent Stanów Zjednoczonych, w latach 1801–1809, dokonał historycznego zakupu terytorium Luizjany, niemal podwajając obszar kraju. Jego największym wkładem pozostaje jednak autorstwo Deklaracji Niepodległości, dokumentu, który stał się fundamentem amerykańskiej wolności i samostanowienia.

Jego życie prywatne było głęboko naznaczone przywiązaniem do rodziny. Poślubił Marthę Wayles Skelton, z którą doczekał się szóstki dzieci. Tylko dwoje z nich dożyło wieku dorosłego. Po przedwczesnej śmierci żony, Jefferson, zgodnie z danym jej przyrzeczeniem, nigdy więcej się nie ożenił.

Najważniejsze fakty:

• Wiek: 83 lata (w chwili śmierci)
• Żona/Mąż: Martha Wayles Skelton
• Dzieci: Szóstka, z których dwoje dożyło dorosłości.
• Zawód: Trzeci Prezydent Stanów Zjednoczonych, główny autor Deklaracji Niepodległości, prawnik, architekt, filozof.
• Główne osiągnięcie: Autorstwo Deklaracji Niepodległości i zakup Luizjany.

Podstawowe informacje o Thomasie Jeffersonie

Thomas Jefferson urodził się 13 kwietnia 1743 roku w Shadwell Plantation w Kolonii Wirginia. Zapisał się w historii jako amerykański Ojciec Założyciel, główny autor Deklaracji Niepodległości oraz trzeci prezydent Stanów Zjednoczonych. Zmarł 4 lipca 1826 roku w swojej posiadłości Monticello w Wirginii, w wieku 83 lat. Ta symboliczna data zbiegła się z 50. rocznicą ratyfikacji Deklaracji Niepodległości, co podkreśla jego centralną rolę w historii Stanów Zjednoczonych.

Dane biograficzne

Jefferson zmarł 4 lipca 1826 roku w swojej posiadłości Monticello w Wirginii, osiągnąwszy wiek 83 lat. Ta symboliczna data zbiegła się z 50. rocznicą ratyfikacji Deklaracji Niepodległości, podkreślając jego centralną rolę w historii Stanów Zjednoczonych. Jego miejsce spoczynku znajduje się w Monticello, posiadłości, która była świadectwem jego zamiłowań architektonicznych i ogrodniczych.

Wykształcenie i początki kariery

W 1761 roku Thomas Jefferson rozpoczął studia w College of William & Mary, gdzie zgłębiał matematykę i filozofię. Zetknął się tam z ideami brytyjskich empiryków, takich jak John Locke i Isaac Newton, które ukształtowały jego późniejsze myślenie. Już w pierwszym roku studiów znany był z hulaszczego trybu życia, jednak w drugim roku radykalnie zmienił swoje podejście, narzucając sobie rygor nauki przez piętnaście godzin dziennie. W 1767 roku został przyjęty do palestry w Wirginii, a w tym samym roku przyjął aż 68 spraw przed Sądem Generalnym Wirginii, co świadczy o jego wczesnej aktywności prawniczej.

Przynależność partyjna

Thomas Jefferson był współzałożycielem i liderem Partii Demokratyczno-Republikańskiej, którą zorganizował w 1792 roku wraz z Jamesem Madisonem. Ta partia odegrała kluczową rolę w kształtowaniu wczesnej polityki Stanów Zjednoczonych, promując idee federalizmu i praw stanowych.

Życie prywatne Thomasa Jeffersona

Życie prywatne Thomasa Jeffersona było głęboko związane z jego rodziną i posiadłością Monticello. Pomimo zaangażowania w sprawy publiczne, troszczył się o swoich bliskich, a jego strata żony wywarła na nim ogromny wpływ.

Rodzina i pochodzenie

Ojcem Thomasa Jeffersona był Peter Jefferson, plantator i geodeta, który mimo braku formalnego wykształcenia zadbał o edukację syna. Jego matką była Jane Randolph. Jefferson odziedziczył po ojcu, w wieku 14 lat, około 5000 akrów ziemi, na której później wybudował swoją słynną posiadłość Monticello. W młodym wieku poznał wielu Indian, w tym wodza Czirokezów Ostenaco, który odwiedzał jego dom, co świadczy o jego wczesnych kontaktach z różnymi grupami społecznymi.

Małżeństwo i dzieci

1 stycznia 1772 roku Thomas Jefferson poślubił swoją trzecią kuzynkę, 23-letnią wdowę Marthę Wayles Skelton. Para dzieliła pasję do muzyki – Martha grała na pianinie, a Thomas na skrzypcach. W ciągu dziesięciu lat małżeństwa doczekali się sześciorga dzieci, jednak tylko Martha i Mary dożyły wieku dorosłego. Artykuł wspomina również o relacji z Sally Hemings, z którą Jefferson mógł mieć do sześciorga dzieci; informacja ta jest przedmiotem różnych interpretacji historycznych.

Relacje osobiste

Relacja Thomasa Jeffersona z Sally Hemings jest tematem wielu dyskusji historycznych. Według dostępnych faktów, Jefferson mógł mieć do sześciorga dzieci z tą niewolnicą. Po śmierci żony Marthy w 1782 roku, Jefferson był tak zrozpaczony, że przez trzy tygodnie nieustannie przemierzał swój pokój, a później oddawał się długim, samotnym przejażdżkom konnym, co świadczy o głębi jego żałoby. Na łożu śmierci Martha poprosiła Jeffersona, aby nigdy więcej się nie żenił, co Jefferson dotrzymał, nigdy nie wstępując ponownie w związek małżeński.

Żałoba i obietnica

Śmierć Marthy Wayles Jefferson w 1782 roku pogrążyła Thomasa Jeffersona w głębokiej żałobie. Przez trzy tygodnie po jej odejściu nieustannie przemierzał swój pokój, a później oddawał się długim, samotnym przejażdżkom konnym. Na łożu śmierci Martha poprosiła go, aby nigdy więcej się nie żenił, co Jefferson w pełni uszanował, nigdy nie wstępując ponownie w związek małżeński. Ta obietnica podkreśla jego głębokie przywiązanie do zmarłej żony.

Kariera polityczna Thomasa Jeffersona

Thomas Jefferson odegrał kluczową rolę w kształtowaniu młodego narodu amerykańskiego, piastując najwyższe urzędy i formułując fundamentalne dokumenty. Jego prezydentura była okresem znaczących ekspansji terytorialnej i wyzwań politycznych.

Główny autor Deklaracji Niepodległości

W wieku 33 lat Thomas Jefferson został wybrany do Komitetu Pięciu i w izolacji, między 11 a 28 czerwca 1776 roku, napisał projekt Deklaracji Niepodległości. Ten dokument, który stał się fundamentem amerykańskiej państwowości, stanowił wyraz jego głębokich przekonań o prawie do wolności i samostanowienia. **Podpisując Deklarację Niepodległości, Jefferson miał pełną świadomość, że popełnia zdradę stanu wobec Korony Brytyjskiej, co było karane śmiercią, co podkreśla jego odwagę i determinację.**

Służba w administracji USA

Jako pierwszy Sekretarz Stanu USA w gabinecie prezydenta George’a Washingtona, w latach 1790–1793, Jefferson wnioskował o kształtowanie polityki zagranicznej młodego państwa. Następnie, w wyniku wyborów prezydenckich w 1796 roku, objął urząd drugiego wiceprezydenta Stanów Zjednoczonych, służąc w latach 1797–1801. Wcześniej, w latach 1779–1781, sprawował urząd drugiego gubernatora rewolucyjnej Wirginii. W 1785 roku został mianowany następcą Benjamina Franklina na stanowisku Ministra USA we Francji, gdzie służył do września 1789 roku, reprezentując interesy swojego kraju na arenie międzynarodowej.

Prezydentura

Jako prezydent Stanów Zjednoczonych w latach 1801–1809, Thomas Jefferson dokonał w 1803 roku historycznego zakupu terytorium Luizjany od Francji, co niemal podwoiło wielkość ówczesnych Stanów Zjednoczonych. **Był głównym inicjatorem i patronem ekspedycji Lewisa i Clarka, która miała na celu zbadanie terenów na zachodzie kontynentu.** Podczas swojej prezydencji wysyłał marynarkę przeciwko piratom berberyjskim oraz wprowadził kontrowersyjną ustawę o embargu (Embargo Act) w 1807 roku. W 1807 roku podpisał ustawę zakazującą importu niewolników do Stanów Zjednoczonych. Podczas jego drugiej kadencji doszło do głośnego procesu o zdradę jego byłego wiceprezydenta, Aarona Burra.

Gubernator Wirginii

W latach 1779–1781 Thomas Jefferson sprawował urząd drugiego gubernatora rewolucyjnej Wirginii. **W 1781 roku ledwo uniknął schwytania przez brytyjską kawalerię, która została wysłana do Monticello, by go aresztować, co pokazuje dynamiczny i niebezpieczny charakter okresu, w którym pełnił tę funkcję.**

Minister we Francji

W 1785 roku Thomas Jefferson został mianowany następcą Benjamina Franklina na stanowisku Ministra USA we Francji. Służył tam do września 1789 roku, nawiązując kontakty i reprezentując interesy Stanów Zjednoczonych w Europie w kluczowym okresie przed rewolucją francuską.

Kariera prawnicza i wczesna działalność

Thomas Jefferson rozpoczął swoją karierę od praktyki prawniczej, szybko angażując się również w reformy legislacyjne i obronę praw jednostki. Jego działalność prawnicza i wczesne zaangażowanie polityczne stanowiły fundament jego późniejszej kariery.

Praktyka prawnicza

W 1767 roku, po przyjęciu do palestry w Wirginii, Thomas Jefferson rozpoczął intensywną praktykę prawniczą. Tylko w 1767 roku przyjął 68 spraw przed Sądem Generalnym Wirginii, co świadczy o jego wczesnym zaangażowaniu i sukcesach w zawodzie prawnika. **Jego późniejsza działalność jako prawnika obejmowała również pro bono dla osób poszukujących wolności.**

Reformy ustawodawcze

Jako członek legislatury Wirginii, Thomas Jefferson aktywnie działał na rzecz reform. Dążył do zniesienia feudalnych przywilejów oraz napisał projekt ustawy o wolności religijnej, która stała się kamieniem węgielnym rozdziału kościoła od państwa w Stanach Zjednoczonych. **Jego wizja agrarna zakładała, że idealne społeczeństwo amerykańskie powinno opierać się na niezależnych rolnikach, a nie na wielkim przemyśle.**

Działalność na rzecz zniewolonych

Jako prawnik, Thomas Jefferson podjął się prowadzenia spraw siedmiu osób poszukujących wolności. Argumentował, że każdy człowiek rodzi się z prawem do własnej osoby, co stanowiło odważne stanowisko w kontekście epoki. Pomimo krytyki handlu niewolnikami i pisania o naturalnym prawie do wolności, sam przez całe życie posiadał dużą liczbę niewolników. W 1807 roku podpisał ustawę zakazującą importu niewolników do Stanów Zjednoczonych, co stanowiło ważny krok w kierunku ograniczenia niewolnictwa.

Majątek i finanse Thomasa Jeffersona

Majątek Thomasa Jeffersona, odziedziczony i powiększony dzięki jego działalności, pozwolił mu na realizację ambitnych projektów, takich jak budowa Monticello. Jednakże, jego życie naznaczone było również długami, które starał się spłacić, sprzedając swoje cenne zbiory książek.

Dziedzictwo i posiadłości

W wieku 14 lat, po śmierci ojca, Thomas Jefferson odziedziczył około 5000 akrów ziemi w Wirginii. Na tym terenie wybudował swoją słynną posiadłość Monticello, która stała się jego życiowym projektem architektonicznym. Dom został zaprojektowany w stylu palladiańskim, a Jefferson nazywał architekturę swoim „ulubionym zajęciem”. Oprócz Monticello, zaprojektował również budynki Uniwersytetu Wirginii oraz Kapitol stanu Wirginia, co świadczy o jego wszechstronnym wpływie na architekturę.

Księgozbiór i długi

Thomas Jefferson posiadał w ciągu życia trzy duże biblioteki, co świadczy o jego ogromnej pasji do czytania. **Słynne są jego słowa skierowane do Johna Adamsa: „Nie mogę żyć bez książek”.** W 1814 roku, aby spłacić wierzycieli i pomóc w odbudowie Biblioteki Kongresu, sprzedał swój drugi księgozbiór, liczący 6487 tomów, rządowi USA za kwotę 23 950 dolarów. Ta transakcja pokazuje, jak ważne było dla niego utrzymanie równowagi finansowej i wsparcie dla instytucji kultury.

Inwestycje budowlane

Budowa Monticello była dla Thomasa Jeffersona projektem życia. Dom, zaprojektowany w stylu palladiańskim, był nie tylko jego rezydencją, ale także manifestacją jego zamiłowań architektonicznych i inżynieryjnych. Jefferson nazywał architekturę swoim „ulubionym zajęciem”, co podkreśla jego pasję do tworzenia i innowacji. Oprócz Monticello, jego wpływ na architekturę widoczny jest również w projektach budynków Uniwersytetu Wirginii oraz Kapitolu stanu Wirginia.

Pasje, zainteresowania i osiągnięcia naukowe

Thomas Jefferson był człowiekiem o niezwykle szerokich zainteresowaniach, od nauk przyrodniczych po filologię i architekturę. Jego intelektualna ciekawość i dążenie do wiedzy zaowocowały licznymi osiągnięciami, które wywarły znaczący wpływ na rozwój Stanów Zjednoczonych i świata.

Bibliofilstwo i nauka

Od dziewiątego roku życia Thomas Jefferson studiował świat przyrody, rozwijając swoje zamiłowanie do nauki. Znał łacinę, grekę i francuski, a jego zainteresowania obejmowały astronomię, rolnictwo i filologię. Posiadał w ciągu życia trzy duże biblioteki, a jego słowa do Johna Adamsa „Nie mogę żyć bez książek” doskonale oddają jego pasję do czytania. W swoim drugim roku studiów narzucił sobie rygor nauki przez piętnaście godzin dziennie, co świadczy o jego niezwykłej dyscyplinie i zaangażowaniu w zdobywanie wiedzy.

Eksploracja i badania

Jako prezydent, Thomas Jefferson był głównym inicjatorem i patronem ekspedycji Lewisa i Clarka, która miała na celu zbadanie terenów na zachodzie kontynentu. Ta pionierska wyprawa otworzyła nowe możliwości dla rozwoju Stanów Zjednoczonych. Jefferson był również znany z zamiłowania do wynalazków i ulepszeń technicznych, które wprowadzał w swoim domu, co świadczy o jego innowacyjnym podejściu do życia.

Wkład w edukację

Thomas Jefferson uważał edukację powszechną za fundament rządu republikańskiego i zaproponował system publicznej edukacji w Wirginii. **Założenie Uniwersytetu Wirginii w 1819 roku uważał za jedno ze swoich najważniejszych osiągnięć życiowych.** Jego idee dotyczące praw człowieka i demokracji wywarły wpływ na liczne ruchy rewolucyjne i demokratyczne na całym świecie, podkreślając jego dalekosiężne dziedzictwo intelektualne.

Architektura i wynalazczość

Poza Monticello, Jefferson zaprojektował również budynki Uniwersytetu Wirginii oraz Kapitol stanu Wirginia, co świadczy o jego wszechstronnym wpływie na architekturę. Był znany z zamiłowania do wynalazków i ulepszeń technicznych, które wprowadzał w swoim domu, co czyniło jego posiadłość miejscem innowacji i praktycznych rozwiązań.

Ogrodnictwo

W Monticello Thomas Jefferson eksperymentował z setkami odmian warzyw i owoców, sprowadzając nasiona z całego świata. Jego pasja do ogrodnictwa była wyrazem głębokiego związku z naturą i dążenia do doskonalenia procesów rolniczych.

Religia i filozofia

Thomas Jefferson był zwolennikiem rozdziału kościoła od państwa i stworzył własną wersję Nowego Testamentu, znaną jako Biblia Jeffersona, usuwając z niej elementy nadprzyrodzone. Jego poglądy religijne i filozoficzne kształtowały jego podejście do praw człowieka i demokracji, które wywarły wpływ na liczne ruchy rewolucyjne na całym świecie.

Kontrowersje i wyzwania

Życie Thomasa Jeffersona, mimo licznych osiągnięć, nie było wolne od kontrowersji, zwłaszcza w kwestii niewolnictwa. Jego działania polityczne i osobiste budziły dyskusje i stanowiły wyzwanie dla jego dziedzictwa.

Zarzuty i ryzyko

Podpisując Deklarację Niepodległości, Thomas Jefferson miał pełną świadomość, że popełnia zdradę stanu wobec Korony Brytyjskiej, co było karane śmiercią. W 1781 roku ledwo uniknął schwytania przez brytyjską kawalerię, która została wysłana do Monticello, by go aresztować, co pokazuje, jak wielkie ryzyko podejmował w walce o niepodległość.

Stosunek do niewolnictwa

Kwestia niewolnictwa stanowiła jedno z największych wyzwań w życiu Thomasa Jeffersona. Choć krytykował handel niewolnikami i pisał o naturalnym prawie do wolności, sam przez całe życie posiadał dużą liczbę niewolników. **W 1807 roku podpisał ustawę zakazującą importu nowych niewolników do Stanów Zjednoczonych, co było ważnym, choć niewystarczającym krokiem w kierunku rozwiązania problemu.**

Konflikty polityczne

Podczas drugiej kadencji prezydenckiej Thomasa Jeffersona doszło do głośnego procesu o zdradę jego byłego wiceprezydenta, Aarona Burra. Ten konflikt polityczny podkreślał burzliwy charakter amerykańskiej sceny politycznej w tamtym okresie.

Ciekawostki z życia Thomasa Jeffersona

Życie Thomasa Jeffersona obfitowało w niezwykłe wydarzenia i cechy, które czynią go postacią fascynującą nie tylko z perspektywy historycznej, ale także ludzkiej. Jego zainteresowania, nawyki i okoliczności życia dodają głębi jego biografii.

Tajemne stowarzyszenia i notatniki

Podczas studiów w College of William & Mary, Thomas Jefferson był członkiem Flat Hat Club, najstarszego tajnego stowarzyszenia w USA. Od 15. roku życia prowadził specjalne zeszyty, tzw. Commonplace Books, w których zapisywał cytaty literackie, notatki prawne i filozoficzne, co świadczy o jego systematycznym podejściu do gromadzenia wiedzy.

Relacje z rdzennymi Amerykanami

Już w młodości Thomas Jefferson poznał wielu Indian, w tym wodza Czirokezów Ostenaco, który odwiedzał jego dom. Te wczesne kontakty mogły wpłynąć na jego późniejsze postrzeganie rdzennych mieszkańców Ameryki.

Styl życia i cechy osobiste

W pierwszym roku studiów Thomas Jefferson był znany z hulaszczego trybu życia, co jednak radykalnie zmienił w drugim roku, poświęcając się nauce. Opisywany był jako wysoki mężczyzna (ok. 188 cm) o rudawych włosach i raczej nieśmiałym usposobieniu w publicznych przemówieniach. **Pozostawił po sobie ogromną spuściznę w postaci tysięcy listów, które stanowią jedno z najważniejszych źródeł historycznych tamtej epoki.**

Symbolika daty śmierci

Fakt, że Thomas Jefferson zmarł 4 lipca 1826 roku, dokładnie 50 lat po ogłoszeniu niepodległości, był przez współczesnych mu uznawany za znak opatrznościowy. Zmarł tego samego dnia co John Adams, inny Ojciec Założyciel i jego wieloletni rywal oraz przyjaciel, co stanowi niezwykły zbieg okoliczności historycznych.

Projektowanie nagrobka

**Thomas Jefferson sam zaprojektował swój nagrobek i wybrał inskrypcję, wymieniając na nim autorstwo Deklaracji Niepodległości, ale pomijając fakt bycia prezydentem.** Ten wybór podkreślał, które osiągnięcie uważał za najważniejsze w swoim życiu.

Wizja społeczna i ekonomiczna

Thomas Jefferson wierzył, że idealne społeczeństwo amerykańskie powinno opierać się na niezależnych rolnikach, a nie na wielkim przemyśle. Ta wizja agrarna kształtowała jego poglądy na rozwój gospodarczy i społeczny Stanów Zjednoczonych.

Założenie Uniwersytetu Wirginii

Założenie Uniwersytetu Wirginii w 1819 roku Thomas Jefferson uważał za jedno ze swoich najważniejszych osiągnięć życiowych. Ta instytucja stała się symbolem jego zaangażowania w edukację i rozwój intelektualny narodu.

Dziedzictwo intelektualne

Idee Thomasa Jeffersona dotyczące praw człowieka i demokracji wywarły wpływ na liczne ruchy rewolucyjne i demokratyczne na całym świecie. Jego pisma i myśli nadal inspirują i kształtują debaty na temat wolności i rządów.

Kluczowe daty z życia Thomasa Jeffersona

Chronologia życia Thomasa Jeffersona ukazuje jego dynamiczną karierę i kluczowe momenty, które ukształtowały jego dziedzictwo.

• 13 kwietnia 1743: Narodziny w Shadwell Plantation w Kolonii Wirginia.
• 1761: Rozpoczęcie studiów w College of William & Mary.
• 1767: Przyjęcie do palestry w Wirginii i rozpoczęcie praktyki prawniczej.
• 1776: Napisanie projektu Deklaracji Niepodległości.
• 1779–1781: Urząd gubernatora Wirginii.
• 1785–1789: Stanowisko Ministra USA we Francji.
• 1790–1793: Pierwszy Sekretarz Stanu USA.
• 1797–1801: Drugi Wiceprezydent USA.
• 1801–1809: Prezydentura Stanów Zjednoczonych.
• 1803: Historyczny zakup terytorium Luizjany.
• 1807: Podpisanie ustawy zakazującej importu niewolników.
• 1814: Sprzedaż drugiego księgozbioru rządowi USA.
• 1819: Założenie Uniwersytetu Wirginii.
• 4 lipca 1826: Śmierć w wieku 83 lat w Monticello.

Dzieci Thomasa Jeffersona

Thomas Jefferson i jego żona Martha Wayles Skelton doczekali się szóstki dzieci, jednak tylko dwie córki dożyły wieku dorosłego. Relacja z Sally Hemings również była przedmiotem zainteresowania historyków.

• Martha Jefferson (ur. 27 listopada 1772, zm. 10 maja 1775)
• Jane Jefferson (ur. 30 kwietnia 1774, zm. 1775)
• Unnamed Son (ur. 1777, zm. 1777)
• Mary Jefferson (ur. 1 sierpnia 1778, zm. 17 lipca 1850)
• Lucy Elizabeth Jefferson (ur. 10 maja 1780, zm. 1781)
• Lucy Elizabeth Jefferson (ur. 10 kwietnia 1782, zm. 1784)

Warto wiedzieć: Thomas Jefferson sam zaprojektował swój nagrobek, na którym zależało mu, by wymieniono jego autorstwo Deklaracji Niepodległości, ale pominięto fakt bycia prezydentem.

Monticello – architektura i dziedzictwo

Posiadłość Monticello, zaprojektowana przez samego Thomasa Jeffersona, jest świadectwem jego pasji architektonicznej i innowacyjnego podejścia. Dom, utrzymany w stylu palladiańskim, stanowił dla niego projekt życia i manifestację jego artystycznych ambicji.

Budowa Monticello była dla Thomasa Jeffersona projektem życia. Dom, zaprojektowany w stylu palladiańskim, był nie tylko jego rezydencją, ale także manifestacją jego zamiłowań architektonicznych i inżynieryjnych. Jefferson nazywał architekturę swoim „ulubionym zajęciem”, co podkreśla jego pasję do tworzenia i innowacji. Oprócz Monticello, jego wpływ na architekturę widoczny jest również w projektach budynków Uniwersytetu Wirginii oraz Kapitolu stanu Wirginia.

Thomas Jefferson pozostaje jedną z najbardziej wpływowych postaci w historii Stanów Zjednoczonych. Jako główny autor Deklaracji Niepodległości, jego wkład w kształtowanie amerykańskich ideałów wolności i demokracji jest nieoceniony. Jego prezydentura, naznaczona zakupem Luizjany, otworzyła nowy rozdział w ekspansji kraju. Choć jego dziedzictwo bywa przedmiotem dyskusji, szczególnie w kontekście niewolnictwa, jego intelektualny dorobek, zamiłowanie do nauki, architektury i edukacji nadal inspirują i wyznaczają kierunki rozwoju społeczeństwa.

Często Zadawane Pytania (FAQ)

Źródła:
https://en.wikipedia.org/wiki/Thomas_Jefferson