Sofokles – biografia, życie i twórczość wielkiego dramaturga

0

Sofokles, jeden z najwybitniejszych tragików starożytnej Grecji, urodził się około 497/496 roku p.n.e. w Hippeios Colonus w Attyce i żył blisko 90–92 lata, zmarł zimą 406/405 roku p.n.e. w Atenach. Jego długie życie obejmowało kluczowe momenty historii Grecji, od triumfu w wojnach perskich po zmagania wojny peloponeskiej. Pochodził z zamożnej rodziny, co zapewniło mu staranne wykształcenie i wysoką pozycję społeczną. Jest autorem ponad 120 sztuk, z których do czasów współczesnych w całości przetrwało jedynie siedem jego dzieł. Sofokles miał syna Jofona oraz wnuka, którzy kontynuowali jego literacką tradycję, a jego twórczość odznacza się głębią psychologiczną i mistrzostwem konstrukcji dramatycznej.

Najważniejsze fakty:

• Wiek: Na dzień dzisiejszy (2024 rok) Sofokles miałby 2520-2521 lat.
• Żona/Mąż: Brak informacji w dostarczonym tekście.
• Dzieci: Syn Jofon.
• Zawód: Dramaturg, tragik.
• Główne osiągnięcie: Uznawany za jednego z trzech najwybitniejszych tragików starożytnej Grecji, wprowadził trzeciego aktora na scenę.

Podstawowe informacje o Sofoklesie

Sofokles urodził się około 497/496 roku p.n.e. w Hippeios Colonus, wiejskiej gminie (deme) w Attyce. Ten właśnie region stał się później tłem dla jednej z jego najsłynniejszych tragedii. Jego życie, trwające około 90–92 lata, zakończyło się zimą 406/405 roku p.n.e. w Atenach. Okres ten był świadkiem burzliwych wydarzeń historycznych, od zwycięstwa nad Persami po krwawą wojnę peloponeską. Sofokles wywodził się z zamożnej rodziny; jego ojciec, Sofillos, był właścicielem fabryki produkującej zbroje. Dobre pochodzenie zapewniło mu dostęp do starannego wykształcenia i ugruntowało jego wysoką pozycję społeczną w ateńskim polis. Jako jeden z trzech najwybitniejszych tragików starożytnej Grecji, obok Eschylosa i Eurypidesa, Sofokles specjalizował się w gatunku tragedii. Do dziś w pełnej formie zachowało się jedynie siedem jego dzieł, co czyni jego twórczość szczególnie cenną dla historii literatury. Sofokles – biografia jest fascynującym studium życia i twórczości artysty, który ukształtował oblicze greckiej tragedii.

Rodzina i życie prywatne Sofoklesa

Pod koniec życia Sofoklesa jego synowie mieli podjąć próbę uznania go przed sądem za niezdolnego do zarządzania majątkiem. W odpowiedzi na te zarzuty, Sofokles miał zaprezentować fragment swojej niedokończonej sztuki „Edyp w Kolonos”, czym dowiódł swojej jasności umysłu i skutecznie oddalił stawiane mu zarzuty. Sofokles miał syna Jofona, który poszedł w jego ślady, stając się dramaturgiem. Jego wnuk, również noszący imię Sofokles (syn Aristona), kontynuował rodzinną tradycję literacką, pisząc tragedie i dramaty satyrowe. Według dzieła Atenajosa „Uczta mędrców”, Sofokles był znany z zamiłowania do młodych chłopców. Podkreślają to anegdoty, między innymi o jego flircie z usługującym chłopcem podczas sympozjum czy o utracie płaszcza na rzecz młodzieńca poza murami miasta. Mimo że Sofokles i Eurypides byli rywalami literackimi, zachowały się przekazy o ich wzajemnych docinkach. Gdy Eurypides drwił z Sofoklesa po incydencie z kradzieżą płaszcza przez chłopca, Sofokles odpowiedział mu złośliwą elegią, zarzucając mu brak sprytu.

Kariera dramatyczna i osiągnięcia

W 468 roku p.n.e. Sofokles odniósł swój pierwszy wielki triumf artystyczny podczas Wielkich Dionizji, pokonując panującego wówczas mistrza, Eschylosa. Według Plutarcha, okoliczności tego zwycięstwa były nietypowe, gdyż sędziami byli dowódcy wojskowi (strategoi). Przez blisko 50 lat Sofokles był najbardziej cenionym dramaturgiem w Atenach. Brał udział w około 30 konkursach (Dionizje i Lenaje), z których wygrał aż 24 razy, nigdy nie zajmując miejsca niższego niż drugie. Ta niespotykana dominacja w konkursach świadczy o jego wyjątkowym talencie i nieustannej popularności. Napisał w ciągu swojego życia ponad 120 sztuk, jednak do czasów współczesnych w pełnej formie przetrwało jedynie siedem jego dzieł: „Ajas”, „Antygona”, „Trachinki”, „Król Edyp”, „Elektra”, „Filoktet” oraz „Edyp w Kolonos”. Twórczość Sofoklesa odznacza się głębią psychologiczną i mistrzostwem konstrukcji dramatycznej.

Sofokles jest przypisywany wprowadzenie trzeciego aktora na scenę, co stanowiło rewolucyjną zmianę w teatrze. Ograniczyło to rolę chóru i stworzyło większe możliwości dla rozwoju konfliktów między postaciami, co jest widoczne w jego sztukach. Według Arystotelesa, to Sofokles wprowadził „skenographia”, czyli malowanie dekoracji i scenografii, choć inne źródła przypisują ten wynalazek Agatarchosowi z Samos. Jego innowacje miały ogromny wpływ na rozwój tragedii greckiej i ukształtowanie jej formy. Wprowadzenie trzeciego aktora miało kluczowe znaczenie dla dynamiki scenicznej, pozwalając na bardziej złożone interakcje między bohaterami.

Kluczowe innowacje w teatrze greckim

• Wprowadzenie trzeciego aktora na scenę.
• Ograniczenie roli chóru.
• Stworzenie większych możliwości dla rozwoju konfliktów między postaciami.
• Przypisanie mu wprowadzenia „skenographia” (malowanie dekoracji i scenografii).

Działalność publiczna i polityczna

W 480 roku p.n.e., jako młody człowiek, Sofokles został wybrany do poprowadzenia peanu – chóralnej pieśni do bogów – celebrującej zwycięstwo Greków nad Persami w bitwie pod Salaminą. Był to akt uznania jego talentu i znaczenia w życiu ateńskiego polis. W latach 443/442 p.n.e. pełnił funkcję jednego z Hellenotamiai, czyli skarbników Ateny, pomagając zarządzać finansami miasta w okresie politycznej dominacji Peryklesa. W 441 roku p.n.e. został wybrany jednym z dziesięciu generałów (strategoi) i służył u boku Peryklesa podczas kampanii ateńskiej przeciwko Samos. Legenda głosi, że stanowisko to otrzymał dzięki sukcesowi jego sztuki „Antygona”. W 411 roku p.n.e., po katastrofalnej klęsce wyprawy sycylijskiej, Sofokles został wybrany do rady komisarzy (probouloi), których zadaniem było opanowanie kryzysu w Atenach podczas wojny peloponeskiej. Jego zaangażowanie w życie publiczne i wojskowe świadczy o jego wysokiej pozycji i zaufaniu, jakim cieszył się wśród Ateńczyków.

Religia i działalność społeczna

W 420 roku p.n.e. Sofokles gościł w swoim własnym domu wizerunek boga Asklepiosa. Miało to miejsce w czasie, gdy kult Asklepiosa był wprowadzany do Aten i nie posiadał jeszcze własnej świątyni. Ten akt świadczy o jego wysokim statusie religijnym i szacunku, jakim darzono go w społeczeństwie. Za swoje zasługi religijne i przyjęcie boga pod swój dach, Ateńczycy po śmierci nadali mu przydomek „Dexion” (Odbiorca/Przyjmujący) i czcili go jako herosa. Ta pośmiertna cześć podkreśla jego znaczenie nie tylko jako artysty, ale także jako osoby zasłużonej dla życia religijnego i społecznego Aten.

Najważniejsze dzieła Sofoklesa

Sofokles, mistrz tragedii, pozostawił po sobie dzieła, które do dziś stanowią kanon literatury światowej. Szczególnie ważny jest jego tak zwany cykl tebański, który obejmuje trzy monumentalne sztuki: „Król Edyp”, „Antygona” i „Edyp w Kolonos”. „Król Edyp” jest powszechnie uznawany za wzorzec tragedii. Arystoteles w swojej „Poetyce” nazwał to dzieło najwyższym osiągnięciem gatunku i doskonałym przykładem konstrukcji dramatycznej. Sztuka ta zgłębia motyw fatum i nieuchronności przeznaczenia, a jej bohater, Edyp, staje się archetypem tragicznej postaci.

„Antygona” to kolejna wybitna tragedia Sofoklesa, która skupia się na losach córki Edypa. Sztuka ta porusza uniwersalny konflikt między prawem państwowym a prawem boskim, gdy Kreon zakazuje grzebania zdrajcy. Antygona staje przed wyborem między posłuszeństwem wobec władzy a obowiązkiem wobec rodziny i bogów, co prowadzi do jej tragicznej śmierci. „Edyp w Kolonos” jest ostatnią sztuką Sofoklesa, wystawioną po jego śmierci w 401 roku p.n.e. przez jego wnuka. Opisuje ona przybycie wygnanego, oślepionego Edypa do Kolonos, miejsca jego przyszłego pochówku i śmierci, co stanowi symboliczne domknięcie jego tragicznej historii.

Zachowane dzieła Sofoklesa

• Ajas
• Antygona
• Trachinki
• Król Edyp
• Elektra
• Filoktet
• Edyp w Kolonos

Warto wiedzieć: Sofokles napisał w ciągu swojego życia ponad 120 sztuk, jednak do czasów współczesnych w pełnej formie przetrwało tylko siedem jego dzieł.

Ciekawostki i legendy o śmierci Sofoklesa

Śmierć Sofoklesa owiana jest legendami i apokryficznymi opowieściami, które świadczą o jego niezwykłym życiu i wpływie. Jedna z popularnych wersji głosi, że dramaturg zmarł z wysiłku, próbując wyrecytować bardzo długie zdanie z „Antygony” bez przerwy na oddech. Inna historia sugeruje, że niefortunnie zadławił się winogronem podczas ateńskiego festiwalu Antesteria. Jeszcze inna anegdota twierdzi, że Sofokles zmarł z radości po ogłoszeniu jego ostatniego zwycięstwa w konkursie dramatycznym podczas Wielkich Dionizji. Kilka miesięcy po jego śmierci, komik w sztuce „Muzy” napisał o nim, że był człowiekiem szczęśliwym, utalentowanym, twórcą wielu dobrych tragedii, który zakończył życie dobrze, nie zaznając nieszczęścia. Te opowieści, choć niepotwierdzone, podkreślają wyjątkowość postaci Sofoklesa i jego znaczenie w kulturze starożytnej Grecji.

Sofokles, wybitny tragik, pozostawił trwały ślad w historii literatury dzięki swoim innowacjom w teatrze i niezapomnianym dziełom, które do dziś budzą podziw. Jego życie, pełne sukcesów artystycznych, zaangażowania publicznego i niejednokrotnie dramatycznych zwrotów akcji, stanowi fascynujący przykład wpływu jednostki na kształtowanie kultury epoki, a jego twórczość wciąż stanowi fundament zachodniej dramaturgii.

Często Zadawane Pytania (FAQ)

Źródła:
https://en.wikipedia.org/wiki/Sophocles